Τα κονδυλώματα του πρωκτού είναι ογκίδια που αναπτύσσονται μέσα στον πρωκτό ή γύρω από αυτόν. Οφείλονται σε λοίμωξη από τον ιό των ανθρώπινων θηλωμάτων (Human Papilloma Virus – HPV). Αρχικά είναι πολύ μικρά και δεν διακρίνονται με το ανθρώπινο μάτι. Με το χρόνο όμως μεγαλώνουν, γίνονται ορατά και ψηλαφητά, αρκετά συχνά είναι ενοχλητικά προκαλώντας συμπτώματα και κάποιες φορές μπορεί να εξελιχθούν σε γιγαντιαία κονδυλώματα που καλύπτουν όλη την περιοχή του εσωτερικού του πρωκτού και του περιπρωκτικού δέρματος.

Όταν υπάρχουν κονδυλώματα στο δέρμα γύρω από τον πρωκτό υπάρχει μεγάλη πιθανότητα συνύπαρξης κονδυλωμάτων και στο εσωτερικό του πρωκτού. Για αυτό το λόγο ο έλεγχος σε κάποιον άνθρωπο που έχει εμφανίσει κονδυλώματα περιπρωκτικά θα πρέπει να γίνεται και στο εσωτερικό του πρωκτού με σκοπό την πλήρη θεραπεία του προβλήματος. Όπως έχει διευκρινιστεί από επιστημονικές μελέτες, ο ιός HPV μολύνει τα κύτταρα του πρωκτού, αλλά όχι και τα κύτταρα του εντέρου. Για αυτό το λόγο τα κονδυλώματα εκτείνονται σε μία απόσταση 5-7cm από τον πρωκτό και όχι πιο βαθιά.

Ο ιός HPV εκτός από τα κονδυλώματα του πρωκτού προκαλεί σε κάποιους ανθρώπους και προκαρκινικές βλάβες στον πρωκτό που ονομάζονται δυσπλασίες. Εάν αυτές δεν αντιμετωπισθούν, υπάρχει η πιθανότητα (περίπου 10-15% μέσα σε 3-5 χρόνια) να εξελιχθούν σε καρκίνο του πρωκτού. Και ενώ τα περισσότερα κονδυλώματα μπορούν να διαγνωστούν σχετικά εύκολα με απλή πρωκτοσκόπηση, οι δυσπλασίες του πρωκτού είναι σχεδόν αδύνατο να ανευρεθούν με τον ίδιο τρόπο διότι είναι μικροσκοπικές, επίπεδες και το χρώμα τους είναι παρόμοιο με αυτό του φυσιολογικού πρωκτικού βλεννογόνου. Για τον λόγο αυτόν όσοι ασθενείς έχουν κονδυλώματα στον πρωκτό, πρέπει να υποβάλλονται σε πρωκτοσκόπηση υψηλής ευκρίνειας (High Resolution Anoscopy) με χρήση οξικού οξέος, δηλαδή ενός ειδικού υγρού που χρωματίζει τις δυσπλασίες και επιτρέπει την αναγνώρισή τους με το μικροσκόπιο. Για τους παραπάνω λόγους η κολονοσκόπηση, η ορθοσκόπηση και η απλή πρωκτοσκόπηση δεν έχουν θέση στην αναγνώριση των βλαβών που προκαλούνται από τον HPV (κονδυλώματα και ιδιαίτερα δυσπλασίες πρωκτού).

Επίσης θα πρέπει να γίνει κατανοητό πως δεν έχει κανένα νόημα ο καυτηριασμός μόνο των περιπρωκτικών κονδυλωμάτων. Πρέπει, όπως προαναφέρθηκε, πάντα να αναζητούνται και τα ενδοπρωκτικά κονδυλώματα όπως και οι δυσπλασίες του πρωκτού με Πρωκτοσκόπηση Υψηλής Ευκρίνειας γιατί αλλιώς οι ενδοπρωκτικές βλάβες που δεν αντιμετωπίζονται αποτελούν μία δεξαμενή του ιού HPV, η οποία μεταδίδει συνεχώς ιικό φορτίο προς τα έξω προκαλώντας συχνές υποτροπές.

Επικοινωνία Επικοινωνία

Ο ιός HPV

Σύμφωνα με το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων της Αμερικής (CDC), η λοίμωξη με τον ιό HPV (Human Papilloma Virus) είναι το πιο συχνό σεξουαλικά μεταδιδόμενο νόσημα στο σύγχρονο κόσμο και επηρεάζει τόσο τους άντρες, όσο και τις γυναίκες. Θεωρείται δε τόσο συχνό που πιστεύεται ότι περίπου το 80% του σεξουαλικά ενεργού πληθυσμού κινδυνεύει να νοσήσει από αυτή τη μόλυνση. Έχουν ταυτοποιηθεί περισσότεροι από 150 τύποι του ιού HPV, εκ των οποίων περίπου οι 30 μολύνουν τον πρωκτό, το στόμα, το φάρυγγα και τα γεννητικά όργανα του άντρα και της γυναίκας.

Οι τύποι αυτοί χωρίζονται σε 2 κατηγορίες. Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει τους ιούς χαμηλού κινδύνου (low risk) που προκαλούν τα κονδυλώματα και τις χαμηλόβαθμες ενδοεπιθηλιακές βλάβες (Low-Grade Squamous Intraepithelial Lesions, LSIL) που πλέον θεωρείται ότι δεν εξελίσσονται σε κακοήθεια. Οι τύποι χαμηλής επικινδυνότητας είναι οι 6, 11, 42, 43, 44, 54, 61, 70, 72 και 81. Οι πιο συχνοί από αυτούς είναι οι 6 και 11, οι οποίοι ευθύνονται για το 90% των κονδυλωμάτων. Στην δεύτερη κατηγορία υπάγονται οι τύποι υψηλού κινδύνου (high risk), οι οποίοι προκαλούν τις υψηλόβαθμες ενδοεπιθηλιακές βλάβες ή δυσπλασίες του πρωκτού (High-Grade Squamous Intraepithelial Lesions, HSIL), οι οποίες θεωρούνται προακρκινικές όπως επίσης και τον καρκίνο του πρωκτού (Squamous Cell Carcinoma, SCC). Οι τύποι υψηλής επικινδυνότητας είναι οι 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 68, 73 και 82. Από αυτούς οι 16 και 18 ανευρίσκονται πιο συχνά σε περιπτώσεις δυσπλασιών ή καρκίνου του πρωκτού.

Ο ιός HPV μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο κατά κανόνα με τη σεξουαλική επαφή. Όμως η σεξουαλική επαφή δεν είναι ο μόνος τρόπος μόλυνσης με τον ιό καθώς ο ιός μπορεί επίσης να μεταδοθεί και με απλή επαφή του δέρματος ή των βλεννογόνων, με την επαφή με υγρά μολυσμένου ατόμου ή ακόμη και με αντικείμενα επάνω στα οποία βρίσκεται ο ιός (π.χ. σεξουαλικά βοηθήματα). Για αυτούς τους λόγους η χρήση προφυλακτικού είναι απαραίτητη, όμως δεν προσφέρει πλήρη προστασία απέναντι στη μόλυνση με τον HPV. Τέλος ο ιός μπορεί να μεταδοθεί στον ίδιο άνθρωπο από κάποια περιοχή σε μία άλλη (π.χ. από τα γεννητικά όργανα στον πρωκτό και αντίστροφα) με την τριβή, το ξύσιμο ή ακόμη και με το σκούπισμα μετά την κένωση.

Για τους παραπάνω λόγους όταν ένας άντρας ή μία γυναίκα έχουν κονδυλώματα στα γεννητικά όργανα θα πρέπει να εξετάζονται και στον πρωκτό από εξειδικευμένο ιατρό. Επίσης πάντα θα πρέπει να εξετάζονται και οι σύντροφοι των ανθρώπων που εμφάνισαν κονδυλώματα για να γίνεται συνολική αντιμετώπιση του προβλήματος, με σκοπό τη μείωση των υποτροπών. Διαφορετικά ο ένας σύντροφος που δεν έχει θεραπευτεί λειτουργεί ως πηγή μετάδοσης του ιού προς τον άλλο σύντροφο.

Ποιοι κινδυνεύουν να εμφανίσουν Κονδυλώματα

Τα κονδυλώματα του πρωκτού, όπως και η μόλυνση με τον ιό HPV είναι πάρα πολύ συχνά τόσο στους άντρες όσο και στις γυναίκες. Μεγαλύτερες πιθανότητες να εμφανίσουν πρωκτικά κονδυλώματα έχουν άντρες και γυναίκες που:

  • Δεν χρησιμοποιούν προφυλακτικό κατά τη διάρκεια των σεξουαλικών επαφών
  • Έχουν πολλαπλούς ερωτικούς συντρόφους
  • Έχουν πρωκτικές σεξουαλικές επαφές
  • Έχουν ή είχαν σεξουαλικές επαφές με άτομο μολυσμένο με τον ιό
  • Ξεκίνησαν σε μικρή ηλικία τις σεξουαλικές επαφές
  • Δεν έχουν ισχυρό ανοσοποιητικό σύστημα (οροθετικοί HIV, μεταμοσχευμένοι, ασθενείς που λαμβάνουν σε χρόνια βάση ανοσοκατασταλτικά ή κορτιζόνη για διάφορα νοσήματα κλπ)
  • Καπνίζουν

Επίσης όλες οι γυναίκες με δυσπλασίες ή καρκίνο του κατώτερου γεννητικού συστήματος (τραχήλου μήτρας, κόλπου ή αιδοίου) έχουν αυξημένες πιθανότητες εμφάνισης HPV βλαβών και στον πρωκτό.

Τέλος τα κονδυλώματα όπως και οι δυσπλασίες του πρωκτού αποτελούν σοβαρό πρόβλημα για τους gay οροθετικούς καθώς σε αυτή την ομάδα συνυπάρχουν το αυξημένο ποσοστό HPV μόλυνσης και η ανοσοκαταστολή που δίνει την ευκαιρία στο DNA του ιού να ενσωματωθεί στο DNA του πρωκτικού επιθηλίου και να προκαλέσει κυτταρικές βλάβες.

Κονδυλώματα Πρωκτού – Συμπτώματα

Τα κονδυλώματα του πρωκτού στα πρώτα στάδια εμφάνισής τους είναι μικροσκοπικά και δεν είναι αναγνωρίσιμα με το μάτι. Σε αυτό το στάδιο συνήθως είναι ασυμπτωματικά. Με την πάροδο του χρόνου όμως μεγαλώνουν σε μέγεθος και παίρνουν τη μορφή μικρών οζιδίων που μοιάζουν με μικροσκοπικά κουνουπίδια. Σε αυτό το στάδιο είναι ψηλαφητά και υπάρχει πιθανότητα να ξεκινήσουν να δίνουν συμπτώματα. Κάποιες φορές μπορεί να μεγαλώσουν αρκετά και να φτάσουν σε σημείο να καλύψουν όλη την επιφάνεια του πρωκτού και του περιπρωκτικού δέρματος. Γενικά τα συνηθέστερα συμπτώματα που μπορούν να συνδέονται με τα κονδυλώματα είναι τα παρακάτω:

Όπως προαναφέρθηκε εκτός από τα κονδυλώματα ο HPV προκαλεί και δυσπλασίες στον πρωκτό. Αυτές οι βλάβες είναι υψηλόβαθμες ενδοεπιθηλιακές βλάβες και θεωρούνται προκαρκινικές. Δυστυχώς οι βλάβες αυτές συνήθως δεν προκαλούν συμπτώματα και ανευρίσκονται δύσκολα γιατί είναι επίπεδες και μαλακές στην ψηλάφηση. Οι βλάβες αυτές αν αφεθούν χωρίς θεραπεία θα εξελιχθούν σε κακοήθεια σε ένα ποσοστό περίπου 10-15% μέσα σε 3-5 χρόνια. Κατά συνέπεια ο μόνος τρόπος να ανευρεθούν και να αντιμετωπιστούν σωστά είναι η πρωκτοσκόπηση υψηλής ευκρίνειας με τη χρήση οξικού οξέος. Η εξέταση αυτή θα πρέπει να γίνεται σε όλους τους ασθενείς που εμφανίζουν περιπρωκτικά ή ενδοπρωκτικά κονδυλώματα.

Για περισσότερες πληροφορίες καλέστε στα 2106717579 – 6986030811.

Κονδυλώματα Πρωκτού – Διάγνωση

Όλοι όσοι παρουσιάζουν κονδυλώματα πρωκτού θα πρέπει να υποβάλλονται στο διαγνωστικό τρίπτυχο που αναφέρεται παρακάτω:

  • Κυτταρολογική εξέταση του πρωκτού (Test Pap Πρωκτού). Πρόκειται για εξέταση παρόμοια με το Test Pap που κάνουν οι γυναίκες για την πρόληψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Όλοι όσοι εμφανίζουν περιπρωκτικά ή ενδοπρωκτικά κονδυλώματα (άντρες και γυναίκες) πρέπει να υποβληθούν σε Test Pap πρωκτού για την πρόληψη του καρκίνου του πρωκτού. Ο καρκίνος του πρωκτού οφείλεται σε ένα ποσοστό 90-93% στον ίδιο ιό (HPV) που προκαλεί και τα κονδυλώματα. Το Test Pap του πρωκτού είναι μία διαδικασία απλή, σύντομη (διαρκεί περίπου 2min) και ανώδυνη που μπορεί να διαγνώσει τις πρώιμες βλάβες του πρωκτού (δυσπλασίες) σε ομάδες υψηλού κινδύνου.
  • Δακτυλική εξέταση του πρωκτού. Κατά τη διάρκεια της δακτυλικής εξέτασης ο εξειδικευμένος πρωκτολόγος θα ψάξει για βλάβες που μπορούν να ψηλαφηθούν στην περιοχή του πρωκτού. Είναι πολύ σημαντικό να ελέγχονται λεπτομερειακά όλα τα τεταρτημόρια του πρωκτικού σωλήνα έτσι ώστε να μην διαφύγει η αναγνώριση κάποιας ύποπτης βλάβης. Επίσης με τη δακτυλική εξέταση ελέγχεται η τονικότητα του σφιγκτηριακού μηχανισμού, όπως και ο προστάτης αδένας στους άντρες.
  • Πρωκτοσκόπηση υψηλής ευκρίνειας (High Resolution Anoscopy – HRA). Η συγκεκριμένη εξέταση είναι πολύ εξειδικευμένη και εκτελείται από πολύ λίγους ιατρούς σε όλο τον κόσμο (κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και σε λίγες χώρες της Ευρώπης). Εφαρμόζεται με σκοπό την ανεύρεση προκαρκινικών βλαβών και κονδυλωμάτων στο εσωτερικό του πρωκτού. Κατά τη διάρκειά της εμποτίζεται ο βλεννογόνος του πρωκτού και της περιπρωκτικής χώρας με διαλύματα οξικού οξέος και Lugol και αναζητούνται με τη χρήση ειδικού μικροσκοπίου προκαρκινικές βλάβες (δυσπλασίες, High-Grade Squamous Intraepithelial Lesions, HSIL). Εάν ανευρεθούν τέτοιες βλάβες λαμβάνεται βιοψία από όλες για να υπάρχει και ιστολογική επιβεβαίωση της διάγνωσης. Εάν κάποια βιοψία είναι θετική για δυσπλασία, η πρωκτοσκόπηση υψηλής ευκρίνειας επαναλαμβάνεται για να γίνει καυτηριασμός με Laser των ιστολογικά επιβεβαιωμένων δυσπλασιών του πρωκτού και της περιπρωκτικής χώρας. Επίσης μέσω της πρωκτοσκόπησης υψηλής ευκρίνειας ανευρίσκονται και καυτηριάζονται ακόμη και τα πιο μικροσκοπικά κονδυλώματα. Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφερθεί ότι η απλή πρωκτοσκόπηση, η ορθοσκόπηση και η κολονοσκόπηση δεν είναι κατάλληλες εξετάσεις για τη διάγνωση των δυσπλασιών του πρωκτού γιατί οι περισσότερες από αυτές τις βλάβες δεν είναι αναγνωρίσιμες με τις παραπάνω εξετάσεις. Η μόνη εξέταση που μπορεί να τις αναγνωρίσει επαρκώς είναι η πρωκτοσκόπηση υψηλής ευκρίνειας, που χρησιμοποιεί κατάλληλες χρώσεις του πρωκτικού βλεννογόνου και μικροσκόπιο.

Κονδυλώματα Πρωκτού – Θεραπεία

Η θεραπεία των κονδυλωμάτων του πρωκτού για να είναι αποτελεσματική θα πρέπει να περιλαμβάνει την αντιμετώπιση τόσο των περιπρωκτικών, όσο και των ενδοπρωκτικών κονδυλωμάτων, όπως επίσης και την ανίχνευση και αντιμετώπιση των προκαρκινικών δυσπλασιών του πρωκτού και της περιπρωκτικής χώρας. Όλες οι παραπάνω βλάβες έχουν κοινό αιτιολογικό παράγοντα τον ιό HPV και επομένως η αντιμετώπισή τους πρέπει να είναι ενιαία από εξειδικευμένο χειρουργό-πρωκτολόγο. Η αντιμετώπιση των βλαβών που οφείλονται στη λοίμωξη με τον ιό HPV (κονδυλωμάτων και δυσπλασιών) πρέπει να γίνεται με την Πρωκτοσκόπηση Υψηλής Ευκρίνειας (High Resolution Anoscopy, HRA). Πρόκειται για μία διαδικασία, η οποία απαιτεί εκπαίδευση, εξειδίκευση και εμπειρία. Ο Πρωκτολόγος Δρ. Ιωάννης Δοντάς είναι από τους πρώτους ιατρούς που την εφάρμοσε στην Ελλάδα, έπειτα από εκπαίδευση στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Πρέπει να τονιστεί πάλι ότι η κολονοσκόπηση, η ορθοσκόπηση και η απλή πρωκτοσκόπηση είναι ακατάλληλες εξετάσεις για την αναγνώριση και θεραπεία των δυσπλασιών και των κονδυλωμάτων του πρωκτού, καθώς οι βλάβες αυτές πολλές φορές είναι μικροσκοπικές και δεν αναγνωρίζονται πάντα. Επίσης πρέπει να γίνει χρώση του πρωκτικού βλεννογόνου και των HPV βλαβών με διαλύματα οξικού οξέος και Lugol για να χαρακτηρισθούν σωστά και να αντιμετωπιστούν. Κατά συνέπεια η μόνη κατάλληλη διαδικασία διάγνωσης και θεραπείας όλων των HPV βλαβών είναι η πρωκτοσκόπηση υψηλής ευκρίνειας.

Τα κονδυλώματα θα πρέπει να αναζητούνται ενδελεχώς με τη χρήση ειδικού μικροσκοπίου και να αφαιρούνται χειρουργικά ή να καυτηριάζονται. Υπάρχουν διάφορες μέθοδοι καυτηριασμού: ηλεκτροδιαθερμία, κρυοπηξία, Laser, Argon Plasma, ραδιοσυχνότητες, υπέρηχοι, Hyfrecation, υπέρυθρη ακτινοβολία κλπ. Σημασία δεν έχει τόσο η μέθοδος με την οποία γίνεται ο καυτηριασμός καθώς όλες οι παραπάνω τεχνικές έχουν παρόμοια αποτελέσματα. Ο πιο σημαντικός παράγοντας για την επιτυχημένη αντιμετώπιση των κονδυλωμάτων και των δυσπλασιών του πρωκτού είναι η εμπειρία του χειρουργού-πρωκτολόγου που την εκτελεί. Η διαδικασία της καταστροφής των κονδυλωμάτων συνήθως απαιτεί κάποιο είδος αναισθησίας. Στο 95% των περιπτώσεων αρκεί η τοπική αναισθησία. Όμως σε ασθενείς με εκτεταμένες βλάβες μπορεί να χρειαστεί ραχιαία αναισθησία σε συνδυασμό με μέθη ή ακόμη και γενική αναισθησία.

Το μεγαλύτερο ποσοστό των ασθενών μπορεί να αντιμετωπισθεί σε μία συνεδρία. Υπάρχουν όμως και ασθενείς με πολύ εκτεταμένες βλάβες ενδοπρωκτικά που είναι επικίνδυνο να καυτηριαστούν όλες μαζί, γιατί αυξάνεται σημαντικά ο κίνδυνος στένωσης του πρωκτού. Η στένωση του πρωκτού είναι μία σοβαρή επιπλοκή του καυτηριασμού των κονδυλωμάτων και για να μειωθεί ο κίνδυνος να συμβεί θα πρέπει η αντιμετώπιση των κονδυλωμάτων του πρωκτού να εκτελείται από έμπειρο και εξειδικευμένο χειρουργό-πρωκτολόγο. Όταν οι βλάβες καλύπτουν μεγάλη έκταση του πρωκτικού επιθηλίου είναι αναγκαίο, για την ασφάλεια του ασθενούς, η θεραπεία να πραγματοποιείται σταδιακά σε 2 ή 3 συνεδρίες. Η κάθε συνεδρία θα πρέπει να απέχει χρονικά από την προηγούμενη 2-3 μήνες, για να δοθεί η δυνατότητα στον οργανισμό να επουλώσει τα τραύματα που έχουν δημιουργηθεί. Έτσι μειώνεται το ενδεχόμενο μετεγχειρητικής στένωσης του πρωκτού.

Μετά τον καυτηριασμό των HPV βλαβών (κονδυλωμάτων και δυσπλασιών) συνήθως υπάρχει ήπιος πόνος για λίγες ημέρες, ο οποίος βελτιώνεται πολύ με απλά παυσίπονα. Οι περισσότεροι ασθενείς επιστρέφουν στην εργασία τους και στο καθημερινό τους πρόγραμμα την επόμενη ημέρα. Είναι λογικό και αναμενόμενο να υπάρχει εκροή μικρής ποσότητας αίματος και υγρού για λίγες ημέρες.

Ακόμα και σε πολύ έμπειρα χέρια κάποιες φορές τα κονδυλώματα του πρωκτού υποτροπιάζουν καθώς οφείλονται σε λοίμωξη από τον ιό HPV. Για αυτό το λόγο είναι απαραίτητος ο επανέλεγχος της περιοχής ανά τακτά χρονικά διαστήματα, τα οποία εξαρτώνται από διάφορους παράγοντες (επίπεδο ανοσοεπάρκειας, ατομικό ιστορικό, παράγοντες κινδύνου κλπ). Η συχνότητα της επανεξέτασης καθορίζεται από τον ιατρό και συνήθως είναι κάθε 1-3 μήνες για 1 έτος.

Εκτός από τον καυτηριασμό με κάποια μορφή ενέργειας υπάρχουν και κάποιες χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση των κονδυλωμάτων και γενικότερα των HPV βλαβών. Τo τριχλωροξικό οξύ, το οποίο προκαλεί χημικό καυτηριασμό των κονδυλωμάτων χρησιμοποιείται σε κάποιες περιπτώσεις μεμονωμένων βλαβών που είναι μικρές σε μέγεθος, αλλά συνήθως απαιτεί περισσότερες από μία συνεδρίες. Άλλες ουσίες που τροποποιούν τη δράση του ανοσοποιητικού συστήματος και μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε διάφορες περιπτώσεις είναι η ιμικουιμόδη, η 5-φθοριοουρακίλη και οι σινεκατεχίνες. Τέλος το τζελ ποδοφυλλοτοξίνης αποτελεί έναν παράγοντα που μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε επιλεγμένους ασθενείς. Καλό είναι να αποφεύγονται αλοιφές και κρέμες που περιέχουν κορτιζόνη γιατί η συγκεκριμένη ουσία αποδυναμώνει το ανοσοποιητικό σύστημα δίνοντας τη δυνατότητα στον HPV να αναπτυχθεί και να προκαλέσει νέες βλάβες.

Πρόληψη των Κονδυλωμάτων του Πρωκτού

Όπως αναφέρεται και πιο πάνω τα κονδυλώματα του πρωκτού οφείλονται σε μόλυνση από τον HPV. Κατά συνέπεια το εμβόλιο κατά του συγκεκριμένου ιού εάν πραγματοποιηθεί έγκαιρα μειώνει σημαντικά τις πιθανότητες εμφάνισης των κονδυλωμάτων. Ο εμβολιασμός συνιστάται σε άντρες και γυναίκες έως 45 ετών και ιδανικά θα πρέπει να διενεργείται πριν την έναρξη των σεξουαλικών επαφών, με σκοπό την ανοσοποίηση του οργανισμού έναντι των στελεχών του ιού που περιέχονται στο εμβόλιο. Το εμβόλιο περιέχει πρωτεϊνικά μόρια από 9 στελέχη του ιού HPV: Τα 6 και 11 που προκαλούν τα κονδυλώματα και τα 16, 18, 31, 33, 45, 52 και 58 που είναι υπεύθυνα για την πρόκληση του μεγαλύτερου ποσοστού των καρκίνων του πρωκτού. Το εμβόλιο έχει ελεγχθεί σε χιλιάδες ασθενείς και έχει βρεθεί ότι είναι ασφαλές και αποτελεσματικό στην πρόληψη των κονδυλωμάτων και του καρκίνου του πρωκτού.

Μία πολύ σημαντική παράμετρος πρόληψης των πρωκτικών κονδυλωμάτων είναι η υιοθέτηση σεξουαλικών πρακτικών χαμηλού κινδύνου, όπως η μείωση της συχνότητας εναλλαγής ερωτικών συντρόφων, η αποφυγή πρωκτικών σεξουαλικών επαφών, η αποφυγή μόλυνσης με τους ιούς HIV και HPV εν γένει καθώς και η χρήση του προφυλακτικού σε κάθε είδος σεξουαλικής επαφής. Εντούτοις θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η χρήση του προφυλακτικού δεν προστατεύει πλήρως από τη μετάδοση του ιού, καθώς ο HPV μπορεί να μεταδοθεί και με την άμεση σωματική επαφή, ή ακόμα και με την επαφή με άλλα αντικείμενα. Ως γνωστόν ο HPV μπορεί να βρίσκεται και στην περιγεννητική ή περιπρωκτική περιοχή που δεν καλύπτονται από το προφυλακτικό, οπότε η μετάδοση του ιού είναι πιθανή με αυτές τις οδούς. Τέλος η διακοπή του καπνίσματος συμβάλλει στην ενδυνάμωση του ανοσοποιητικού συστήματος και μειώνει τις πιθανότητες να εμφανιστούν κονδυλώματα.

 

Συχνές ερωτήσεις

Έχω κονδυλώματα στον πρωκτό. Κινδυνεύω να πάθω και καρκίνο του πρωκτού;
Τα κονδυλώματα προκαλούνται από τη λοίμωξη με τον ιό HPV. Ο ίδιος ιός μπορεί να προκαλέσει και καρκίνο στον πρωκτό. Βέβαια οι τύποι του ιού που προκαλούν καρκίνο (υψηλού κινδύνου) είναι συνήθως διαφορετικοί από αυτούς που προκαλούν τα κονδυλώματα (χαμηλού κινδύνου). Εντούτοις κατά τη διάρκεια μίας σεξουαλικής επαφής μπορεί να γίνει ταυτόχρονη μετάδοση πολλών τύπων του ιού (χαμηλού και υψηλού κινδύνου). Για αυτό το λόγο όσοι εμφανίζουν κονδυλώματα στον πρωκτό έχουν αυξημένες πιθανότητες να αναπτύξουν καρκίνο πρωκτού και πρέπει να ελέγχονται ανά τακτά χρονικά διαστήματα με Test Pap Πρωκτού, Δακτυλική εξέταση του πρωκτού και Πρωκτοσκόπηση Υψηλής Ευκρίνειας.

Ποιες ομάδες πληθυσμού κινδυνεύουν περισσότερο να εμφανίσουν κονδυλώματα;
Απαραίτητη προϋπόθεση για να εμφανιστούν κονδυλώματα στον πρωκτό είναι η μόλυνση του περιπρωκτικού δέρματος ή του επιθηλίου του πρωκτικού σωλήνα με τον ιό HPV. Οι ομάδες πληθυσμού που έχουν αυξημένες πιθανότητες να αναπτύξουν περιπρωκτικά ή ενδοπρωκτικά κονδυλώματα είναι:

  • Οι gay
  • Οι γυναίκες που έχουν πρωκτικές σεξουαλικές επαφές
  • Οι οροθετικοί
  • Όσοι καπνίζουν
  • Όσοι εναλλάσσουν συχνά τους ερωτικούς τους συντρόφους
  • Όσοι δεν χρησιμοποιούν προφυλακτικό κατά τη διάρκεια των σεξουαλικών επαφών
  • Όσοι χρησιμοποιούν σεξουαλικά βοηθήματα
  • Όσοι λαμβάνουν ανοσοκατασταλτική αγωγή
  • Όσοι χρησιμοποιούν κρέμες ή αλοιφές κορτιζόνης στον πρωκτό

Με ποιους τρόπους μπορώ να κολλήσω τον ιό HPV στον πρωκτό;
Η μετάδοση του HPV στον πρωκτό γίνεται κυρίως με την πρωκτική σεξουαλική επαφή. Υπάρχουν όμως και άλλοι τρόποι μόλυνσης όπως η χρήση σεξουαλικών βοηθημάτων και η πολύ στενή επαφή δέρματος με δέρμα κατά τη διάρκεια της σεξουαλικής πράξης (π.χ. τα χάδια και η περιγεννητική-περιπρωκτική επαφή). Επίσης η μετάδοση του ιού στον πρωκτό μπορεί να γίνει και στο ίδιο το άτομο από τα γεννητικά όργανα με το σκούπισμα, το ξύσιμο, το τρίψιμο και το ξύρισμα. Επομένως δεν είναι απαραίτητο να υπάρξει πλήρης πρωκτική διείσδυση για να μολυνθεί ο πρωκτός από τον HPV. Αυτό αποδεικνύεται και από την ύπαρξη περιπρωκτικών αλλά ενδοπρωκτικών κονδυλωμάτων σε straight άντρες και σε γυναίκες που δεν είχαν ποτέ πρωκτική επαφή.

Ποιες βλάβες μπορεί να προκαλέσει ο ιός HPV στον πρωκτό;
Έχουν ταυτοποιηθεί πάνω από 150 τύποι του ιού HPV. Αυτά χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:

  • Τους τύπους χαμηλού κινδύνου (Low risk). Η λοίμωξη με αυτούς τους τύπους συνήθως προκαλεί τα κονδυλώματα και τις χαμηλόβαθμες ενδοεπιθηλιακές βλάβες του πρωκτού (Low-Grade Squamous Intraepithelial Lesions – LSIL). Αυτές οι βλάβες θεωρείται ότι δεν εξελίσσονται σε κακοήθεια, αλλά με την πάροδο του χρόνου μπορούν να εξελιχθούν σε υψηλόβαθμες βλάβες.
  • Τους τύπους υψηλού κινδύνου (high risk), η λοίμωξη με τους οποίους μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη υψηλόβαθμων ενδοεπιθηλιακών βλαβών ή δυσπλασιών στον πρωκτό (High-Grade Squamous Intraepithelial Lesions – HSIL). Αυτές οι βλάβες θεωρούνται προκαρκινικές και εάν αφεθούν χωρίς θεραπεία, υπάρχει η πιθανότητα (10-15%) να εξελιχθούν σε πλακώδη καρκίνο του πρωκτού (Squamous Cell Carcinoma – SCC) μέσα σε 3-5 χρόνια.

Τι μπορώ να κάνω για να προστατευτώ από τον ιό;
Το πιο σημαντικό βήμα είναι η πρόληψη της μόλυνσης από τον HPV. Αυτό επιτυγχάνεται με τον εμβολιασμό κατά του συγκεκριμένου ιού. Το εμβόλιο που κυκλοφορεί στις μέρες μας είναι εννεαδύναμο, δηλαδή περιέχει πρωτεϊνικά μόρια από 9 τύπους του ιού που προκαλούν τα κονδυλώματα και διάφορους καρκίνους (πρωκτού, τραχήλου μήτρας, κόλπου, πέους κλπ). Πρέπει να διενεργείται σε αγόρια και κορίτσια ξεκινώντας από την ηλικία των 9 ετών, κατά προτίμηση πριν την έναρξη των σεξουαλικών επαφών. Συνήθως χορηγείται σε 3 δόσεις (0, 2, 6 μήνες), αλλά υπάρχει πλέον και σχήμα 2 δόσεων.

Υπάρχει πιθανότητα ο ιός HPV να αναπτυχθεί και να προκαλέσει βλάβες στο έντερο;
Έχει αποδειχθεί με επιστημονικές μελέτες ότι ο HPV μολύνει μόνο τα κύτταρα του δέρματος και όχι του εντέρου. Επομένως το βάθος της μόλυνσης μπορεί να φτάσει τα 5-7 εκατοστά. Άρα η μόνη εξέταση που έχει ένδειξη για την αναγνώριση και θεραπεία των κονδυλωμάτων και γενικότερα των HPV βλαβών είναι η πρωκτοσκόπηση υψηλής ευκρίνειας.

Γιατί κόλλησα αφού χρησιμοποιώ πάντα προφυλακτικό κατά τις σεξουαλικές επαφές;
Η χρήση του προφυλακτικού δεν προστατεύει πλήρως από τη μόλυνση με τον HPV, καθώς υπάρχουν και περιοχές (περιγεννητική, περιπρωκτική) που δεν καλύπτονται από αυτό. Επομένως η μετάδοση του ιού είναι πιθανή από τον ένα σύντροφο στον άλλο ακόμα και με τη χρήση προφυλακτικού.

Γιατί η απλή πρωκτοσκόπηση, η ορθοσκόπηση, η σιγμοειδοσκόπηση και η κολονοσκόπηση θεωρούνται πλέον ακατάλληλες εξετάσεις για τη διάγνωση των κονδυλωμάτων και των HPV βλαβών;
Η ορθοσκόπηση, η σιγμοειδοσκόπηση και η κολονοσκόπηση είναι ακατάλληλες γιατί ελέγχουν ένα μεγάλο μέρος του παχέος εντέρου όπου δεν εμφανίζονται κονδυλώματα και HPV βλάβες. Επίσης οι ενδοεπιθηλιακές βλάβες του πρωκτού είναι συνήθως μικρές, μαλακές και έχουν το χρώμα του φυσιολογικού βλεννογόνου. Κατά συνέπεια δεν είναι αναγνωρίσιμες με τις παραπάνω εξετάσεις, συμπεριλαμβανομένης και της απλής πρωκτοσκόπησης. Οι HPV βλάβες αναπτύσσονται στα πρώτα 5-7 εκατοστά του πρωκτού και του κατωτέρου ορθού. Θεωρείται διεθνώς πλέον ότι η καταλληλότερη εξέταση για τη διάγνωση και θεραπεία των HPV βλαβών είναι η πρωκτοσκόπηση υψηλής ευκρίνειας, η οποία πρέπει να διενεργείται από εξειδικευμένο χειρουργό-πρωκτολόγο. Κατά τη διάρκεια αυτής της εξέτασης χρωματίζεται ο βλεννογόνος του πρωκτού με ειδικά διαλύματα οξικού οξέος και Lugol. Στη συνέχεια αναγνωρίζονται τα κονδυλώματα και όλες οι HPV αλλοιώσεις με τη βοήθεια μικροσκοπίου και ισχυρής δέσμης φωτός. Εάν υπάρχουν ύποπτες βλάβες στον πρωκτό λαμβάνονται βιοψίες και εάν αυτές αναδείξουν προκαρκινική βλάβη, η πρωκτοσκόπηση υψηλής ευκρίνειας επαναλαμβάνεται για να γίνει η αφαίρεση ή ο καυτηριασμός των βλαβών αυτών.

Ποια είναι η καλύτερη θεραπευτική επιλογή για την αντιμετώπιση των κονδυλωμάτων του πρωκτού;
Αυτό εξαρτάται από διάφορους παράγοντες όπως η θέση των κονδυλωμάτων (αν είναι περιπρωκτικά ή ενδοπρωκτικά), ο αριθμός τους, το μέγεθός τους, η εμπειρία του ιατρού καθώς και η προτίμηση του ασθενούς. Σε γενικές γραμμές όταν τα κονδυλώματα είναι λίγα, μικρά και εντοπίζονται περιπρωκτικά, μπορεί να γίνει θεραπεία με ειδικές θεραπευτικές κρέμες. Σε εκτεταμένα κονδυλώματα του περιπρωκτικού δέρματος και στα ενδοπρωκτικά κονδυλώματα προτιμάται ο καυτηριασμός τους με τη χρήση Laser διοξειδίου του άνθρακα (Laser CO2). Η συγκεκριμένη τεχνική παρουσιάζει σημαντικά πλεονεκτήματα σε σχέση με την χειρουργική αφαίρεση των κονδυλωμάτων:

  • Ανώδυνη
  • Αναίμακτη
  • Απλή και σύντομη (Για κάθε κονδύλωμα χρειάζονται περίπου 2-3 λεπτά)
  • Ασφαλής
  • Στις περισσότερες περιπτώσεις γίνεται με τοπική αναισθησία
  • Συνήθως δε χρειάζεται λήψη αναλγητικών (παυσιπόνων)
  • Δεν έχει επώδυνες μετεγχειρητικές αλλαγές.
  • Οδηγεί στην ταχεία επούλωση του τραύματος προσφέροντας άμεσο αποτέλεσμα.
  • Απαιτεί μηδενικό χρόνο νοσηλείας, μηδενικό κόστος αποθεραπείας.
  • Ο ασθενής μπορεί να κάνει μπάνιο την επόμενη ημέρα.
  • Ο ασθενής μπορεί να επιστρέψει στην εργασία του και στις καθημερινές του δραστηριότητες την ίδια ημέρα.
  • Είναι ιδανική τεχνική και για υποτροπές των κονδυλωμάτων μετά από μία ή περισσότερες αποτυχημένες θεραπευτικές παρεμβάσεις.

Τι είδους αναισθησία χρειάζεται για να αντιμετωπιστούν τα κονδυλώματα;

Η αναισθησία στο 95% των ασθενών είναι τοπική με τη χρήση διαλύματος ξυλοκαΐνης. Σε περιπτώσεις αλλεργίας στην ξυλοκαΐνη μπορούν να χρησιμοποιηθούν και άλλα τοπικά αναισθητικά (π.χ. προκαΐνη). Οι τεχνικές αναισθησίας που εφαρμόζουμε στους ασθενείς μας συμβαδίζουν με όλα τα διεθνή standards για όσο το δυνατόν πιο ανώδυνη και ανεπίπλεκτη επέμβαση:

  • Αντισηψία της περιοχής που πρόκειται να υποβληθεί σε αναισθησία.
  • Ψύξη του σημείου που πρόκειται να διενεργηθεί η τοπική αναισθησία με ειδικό εξοπλισμό παραγωγής ψυχρού αέρα. Όπως είναι γνωστό, η ψύξη των ιστών μειώνει την αγωγιμότητα των νευρικών ερεθισμάτων και ως εκ τούτου ελαττώνει σημαντικά τη νευροαισθητηριακή αντίληψη του πόνου.
  • Εξουδετέρωση της οξύτητας του διαλύματος της τοπικής αναισθησίας.
  • Χρήση πολύ λεπτής βελόνας.
  • Αναρρόφηση πάντα πριν τη χορήγηση της ξυλοκαΐνης προς αποφυγή ενδαγγειακής έγχυσης του φαρμάκου.
  • Αναισθητοποίηση του κάθε κονδυλώματος με μία έγχυση στη βάση του.

Ποιο είναι το κόστος της θεραπείας των κονδυλωμάτων με Laser;
Για να γίνει εκτίμηση του κόστους για τη θεραπεία των κονδυλωμάτων με Laser, θα πρέπει να γίνει κλινική εξέταση του ασθενούς. Με αυτό τον τρόπο θα καθοριστεί η βέλτιστη θεραπευτική στρατηγική για τον κάθε ασθενή ξεχωριστά. Τις περισσότερες φορές υπάρχει η δυνατότητα να γίνει η διάγνωση-συζήτηση και η θεραπεία του προβλήματος στον ίδιο χρόνο, ιδιαίτερα σε ασθενείς που έρχονται από την επαρχία ή το εξωτερικό. Σε γενικές γραμμές το κόστος της επέμβασης είναι προσιτό και εξαρτάται από:

  • Τον αριθμό των κονδυλωμάτων
  • Το μέγεθός τους
  • Την εντόπισή τους (περιπρωκτικά ή ενδοπρωκτικά)
  • Την τεχνική που θα επιλεγεί (Laser, καυτηριασμός, αφαίρεση κλπ)

Ποιες είναι οι πιθανές επιπλοκές που μπορεί να προκύψουν από τη θεραπεία των κονδυλωμάτων;
Η τεχνική με Laser που εφαρμόζουμε στην Κλινική Laser Surgery για τη θεραπεία των κονδυλωμάτων είναι μία ελάχιστα επεμβατική τεχνική με πολύ μικρή πιθανότητα διεγχειρητικών ή μετεγχειρητικών επιπλοκών. Έχοντας πραγματοποιήσει μεγάλο αριθμό τέτοιων επεμβάσεων ο Δρ. Ιωάννης Δοντάς έχει την απαραίτητη εμπειρία για την ελαχιστοποίηση των επιπλοκών και των υποτροπών. Σπάνια όμως μπορεί να προκύψουν επιπλοκές όπως μετεγχειρητική αιμορραγία/αιμάτωμα, περιεδρικό απόστημα, περιεδρικό συρίγγιο, ραγάδα δακτυλίου, χρόνιο έλκος του πρωκτού, στένωση του πρωκτού. Οι επιπλοκές αυτές όπως προαναφέρθηκε είναι πολύ σπάνιες και παρουσιάζονται συνήθως μετά από αντιμετώπιση περιπτώσεων με πολύ εκτεταμένες βλάβες.

Μετά τη θεραπεία των κονδυλωμάτων υπάρχει πιθανότητα να επανεμφανιστούν;
Όπως προαναφέρθηκε τα κονδυλώματα του πρωκτού οφείλονται σε λοίμωξη με τον ιό HPV. Σκοπός των διαφόρων θεραπειών δεν είναι η εξάλειψη της HPV λοίμωξης (καθώς αυτό δεν θεωρείται εφικτό), αλλά η καταστροφή (καυτηριασμός) ή η αφαίρεση των κονδυλωμάτων. Ο ιός όμως παραμένει στα κύτταρα του πρωκτικού επιθηλίου και είναι πιθανό να ξαναπροκαλέσει βλάβες. Για αυτό το λόγο μετά τη θεραπεία πρέπει να γίνεται επανέλεγχος ανά τακτά χρονικά διαστήματα για τουλάχιστον 8 μήνες με σκοπό την εντόπιση και θεραπεία των πιθανών υποτροπών της πάθησης. Αυτό θα οδηγήσει στη μέγιστη πλειοψηφία των ασθενών σε θεραπεία του προβλήματος. Παρόλα αυτά η HPV λοίμωξη παραμένει, αλλά συνήθως ο οργανισμός μας καταφέρνει να την καταστείλει. Κάποιες φορές όμως για διάφορους λόγους το ανοσοποιητικό σύστημα αποδυναμώνεται και ο ιός βρίσκει ευκαιρία να ξαναεκφραστεί με τη μορφή υποτροπής των κονδυλωμάτων. Έχει βρεθεί ότι περίπου το 1/3 των ανθρώπων που εμφάνισαν κονδυλώματα κάποια στιγμή θα παρουσιάσουν υποτροπή. Εξάλλου υποτροπή μπορεί να εμφανιστεί και σε περιπτώσεις επαναμόλυνσης από άτομο φορέα του ιού.

 

Λίγα λόγια για τον ιατρό

Ο Δρ. Ιωάννης Δοντάς αποφοίτησε από την Ιατρική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 2005, έπειτα από 6ετή παρακολούθηση. Τα ίδια χρόνια, από το 1999 έως τον Ιανουάριο του 2006 φοίτησε στη Στρατιωτική Σχολή Αξιωματικών Σωμάτων (ΣΣΑΣ) και αποφοίτησε από το Ιατρικό Τμήμα της Στρατιωτικής Ιατρικής Σχολής. Από το Φεβρουάριο του 2006 έως και τον Ιανουάριο του 2009 εργάστηκε ως Ιατρός Αξιωματικός της Ελληνικής Αστυνομίας, στη Διεύθυνση Υγειονομικού, στο Κεντρικό Ιατρείο Αθηνών. Επίσης, από το Μάρτιο του 2006 έως και το Μάρτιο του 2017 διετέλεσε Καθηγητής Α΄ Βοηθειών της Ελληνικής Ναυαγοσωστικής Ακαδημίας, ενώ έχει λάβει βραβείο Επαγγελματικής Κατάρτισης Πρώτων Βοηθειών από την ΕΝΑΚ. Από το 2007 έως το 2010 παρακολούθησε και ολοκλήρωσε επιτυχώς το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών “Καρδιοαναπνευστική Αναζωογόνηση” της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Από το 2009 έως το 2015 ασκήθηκε στην Ειδικότητα της Γενικής Χειρουργικής σε μεγάλα Νοσοκομεία της Αθήνας όπως το Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών “Γ. Γεννηματάς” και το Ναυτικό Νοσοκομείο Αθηνών, οπότε μετά από τις αντίστοιχες εξετάσεις, έλαβε τον τίτλο ειδικότητας της Γενικής Χειρουργικής. Τον Απρίλιο του 2015 έλαβε τη θέση του Γενικού Χειρουργού της Ελληνικής Αστυνομίας, Διεύθυνση Υγειονομικού, στο Κεντρικό Ιατρείο Αθηνών και τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς ίδρυσε την Κλινική Laser Surgery, στην οποία εφαρμόζονται οι πιο σύγχρονες διαγνωστικές και θεραπευτικές μέθοδοι για μια ποικιλία παθήσεων και νοσημάτων. Τον Ιούνιο του 2016 μετεκπαιδεύθηκε στη Laser Χειρουργική του Πρωκτού (Lasers in Colorectal Surgery) στο νοσοκομείο St. Elizabeth στην Κολωνία, Γερμανία, με υπεύθυνο μετεκπαίδευσης τον Dr. Arne Wilhelm. Το Δεκέμβριο του ίδιου έτους εξειδικεύτηκε στην Πρωκτολογία δίπλα στον διάσημο Χειρουργό – Πρωκτολόγο Dr. Pravin Gupta (Ellman International Inc. New York, United States of America & Fine Morning Hospital and Research Center, Nagpur). Επίσης το Φεβρουάριο του 2017 ο Δρ. Ιωάννης Δοντάς συμμετείχε με επιτυχία στο 21ο Εξειδικευμένο Σεμινάριο Κολοπρωκτολογίας και Αντιμετώπισης Παθήσεων του Πυελικού Εδάφους, που διεξήχθη στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Γενεύης στην Ελβετία, με υπεύθυνο εκπαίδευσης τον Καθηγητή της Μονάδας Πρωκτολογίας Dr. Bruno Roche. Τον Ιούνιο του ίδιου έτους παρακολούθησε στο ίδιο Νοσοκομείο το εξειδικευμένο σεμινάριο Ορθοπρωκτικής και Περινεϊκής Υπερηχογραφίας. Το Νοέμβριο του 2018 συμμετείχε στο εξειδικευμένο σεμινάριο Πρωκτοσκόπησης Υψηλής Ευκρίνειας της Διεθνούς Εταιρείας Πρωκτικής Νεοπλασίας (International Anal Neoplasia Society) στο San Francisco που ήταν αφιερωμένο στην διάγνωση και αντιμετώπιση των προκαρκινικών (HPV) βλαβών του πρωκτού σε ομάδες υψηλού κινδύνου. Το Φεβρουάριο του 2019 παρακολούθησε το 23ο Εξειδικευμένο Σεμινάριο Κολοπρωκτολογίας και Αντιμετώπισης Παθήσεων του Πυελικού Εδάφους, στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Γενεύης, με υπεύθυνο εκπαίδευσης τον Καθηγητή Prof. Frederic Ris. Τον Απρίλιο του 2019 συμμετείχε με επιτυχία στο Εξειδικευμένο Σεμινάριο Νευροτροποποίησης του Πυελικού Εδάφους, στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Αμβέρσας στο Βέλγιο που διοργανώθηκε από τον διεθνή οργανισμό European Continuing Medical Training. Έχει ανακοινώσει και δημοσιεύσει δεκάδες επιστημονικές εργασίες σε συνέδρια καθώς και σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά του εξωτερικού. Ο Ιωάννης Δοντάς εξειδικεύεται στις παθήσεις του πρωκτού και ένα μεγάλο μέρος της Κλινικής Laser Surgery είναι αφιερωμένο στη διάγνωση και θεραπεία των παθήσεων αυτών.

Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα της Διεθνούς Ένωσης κατά των Σεξουαλικά Μεταδιδόμενων Λοιμώξεων IUSTI (International Union Against Sexually Transmitted Infections).

Επικοινωνία Επικοινωνία